از نظر راغب ، حبط بر چند گونه است : 1 - اعمال دنيوى باشد كه در قيامت فايده‌اى ندارد ؛ چنان كه در قرآن اشاره شده است : وَ قَدِمْنا إِلى ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً « 1 » 2 - اعمال اخروى باشد ، ولى صاحب آن به قصد رضاى خدا انجام ندهد ؛ چنان كه روايت شده است : « در روز قيامت مردى آورده خواهد شد و به او گفته مىشود : كار تو چه بوده است ؟ مىگويد : قراءت قرآن . به او گفته مىشود : تو مىخواندى تا گفته شود او قارى است ، اين گفته مىشود و دستور داده مىشود كه در آتش افكنده شود . » 3 - اعمال نيكو باشد ، امّا در برابر آن بديهايى هم باشد ، برابر آن كه به آن سبكى ترازو گفته مىشود . امام شافعى به اين آيه : وَ مَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَ هُوَ كافِرٌ فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ « 2 » استدلال كرده كه مرتدّين اعمالشان حبط نمىشود تا اين‌كه بر آن بميرند . چون اگر كاملا حبط مىشد نبايد به « فيمت و هو كافر » مقيّد مىشد و اين قيد فايده‌اى هم نداشت . اين قيد در اين‌جا به اين معناست كه إحباط همهء اعمال كه اصلا عملى نباشد ، بستگى دارد به مرگ در حال كفر . امّا ابو حنيفه معتقد است صرف ارتداد موجب إحباط مىشود و به اين آيه استدلال مىكند : وَ مَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ « 3 » بين اين دو مذهب بحث و جدلهاى زيادى است كه در جاى خود مبسوط آمده و ما در بيان آن نياز و ضرورتى نمىيابيم . علّامه سلطان محمّد گنابادى به اعماق معانى فرومىرود و به بديع‌ترين و زيباترين آن دست مىيابد . در شرح حبط مىگويد : « حبط اعمال عبارت است از : بطلان و زوال آن از صفحهء نفس ، چون نفس دو جهت دارد : جهت دنيوى ، كه همان جهت نسبت آن به كثرتهاست و جهت اخروى كه نسبت آن به جهان توحيد و ارواح است . هرگاه از آن عمل جسمانى يا نفسانى صادر شود ، نفس حالت رهايى از عذاب اوصاف رذيله مىگيرد و ثمرهء اين حالت اخروى ، جدايى از مردم و لذّت بردن از مناجات خداوند است . پس هر كس مرتد

--> ( 1 ) - فرقان ( 25 ) آيهء 23 : و به هر گونه كارى كه كرده‌اند مىپردازيم و آن را چون گردى پراكنده مىسازيم . ( 2 ) - بقره ( 2 ) آيهء 217 : و كسانى از شما كه از دين خود برگردند و در حال كفر بميرند ، آنان كردارهايشان در دنيا و آخرت تباه مىشود . ( 3 ) - مائده ( 5 ) آيهء 5 : و هر كس در ايمان خود شك كند ، قطعا عملش تباه شود .